داستان سرود ای ايران

سرود ملّى، نمادى است از نمادهاى مربوط به مفهوم مليّت، و مربوط به هنگامى كه اين مفهوم، در ذهن شهروند آگاه، شكل مى‏گيرد. در جوامعى كه هنوز در ساختارهاى ايلى و بومى زندگى مى‏كنند، ملودى‏هايى وجود دارد كه چكيده ذهنيت جمعى آنهاست، اين‏ملودى‏ها، راويان (خوانندگان و نوازندگان) چيره و مسلّط دارند، ولى سازنده مشخصى ندارند. واقعه‏اى و يا شخصى معين، (معمولاً يك‏قهرمان)، محور ساخت آن آهنگ ترانه يا آن ملودى، واقع مى‏شود. و نسل‏هاى پياپى سر زبانها مى‏افتد. اين موضوع مربوط به جوامعى‏است كه شهرنشين نيستند و يا شهرنشينى را در شكل واقعى خود تجربه نكرده‏اند. در جايى كه تحت نفوذ قوانين مدنى اداره مى‏شود،مردم به موقعيت خود زندگى در جامعه نفوذ به عنوان شهروند، آگاهند و نيز به موقعيت خود در جهان و در برابر ملل ديگر، كه اين آگاهى‏نسبى، باعث اشتراك نظر افراد آن جامعه بر سَر مفاهيمى همگانى است.

سرود ای وطن

هر چند سند و مدرك مشخصى در دست نداريم، ولى به احتمال قوى، به كاربردن و معادل‏قراردادن واژه كهن «سرود»، براى ناميدن آنچه كه در جهان غرب به نام Anthem مطرح است،ابداع شخصى استاد علينقى وزيرى است. او در عصر رضاشاه، سرودهايى «ميهنى» ساخت كه ازلحاظ هنرى، يكى از اين ساخته‏ها نسبت به ديگر ساخته‏ها اهميت و غناى بيشترى دارد: «اى‏وطن» در مايه دشتى، با كلامى از عبدالعظيم‏خان قريب، كه با اركستر مدرسه وزيرى و صداى‏روح‏انگيز در صفحه گرامافون ضبط شد. برخلاف بسيارى افراد كه اين اثر را نشنيده‏اند و اولين‏مورد استفاده از آواز دشتى را در سرود «اى ايران» (آهنگ از خالقى و كلام از گل گلاب) مى‏دانند،وزيرى متقدم است و مشابهت‏هاى وزنى و نغمگى آشكارى را بين اين دو سرود مى‏توان يافت.«اى وطن» در سال 1306 ساخته شده است و «اى ايران» در سال 1323. در حال حاضرهيچكدام از سرودهاى استاد علينقى وزيرى، شهرت آثار تعزلى و روايى او را ندارد. شاگردوفادار او روح‏اللّه خالقى كه گرايش‏هاى شديد ميهن‏پرستانه داشت و در تجددخواهى هنرى پيرواستادش بود، سرودسازى را جدى‏تر گرفت و آثار زيبايى در اين فرم نوشت كه تا سالهاى سال درمدارس، دانشگاهها، مراسم رسمى و راديو اجرا مى‏شد. از آن بين، سرود «كارگران» و «شير وخورشيد سرخ» به ياد محصلين قديمى مانده است و قطعه «آذربايجان» كه در برخى مراجع به‏اشتباه جزو سرودها آمده، اصلاً به فرم سرود ارتباطى ندارد و بيشتر يك قطعه تغزلى با وزن‏سنگين است كه اكثر كلمات آن نيز مُتضرّعانه و عاشقانه است و تنها در يكى دو سطر آخر، بازبانى ادبى و تغزلى، به ماجراى آذربايجان و «نجات آن از دستِ اجانب» اشاره مى‏كند. اتفاقاًخالقى در اين اثر، به طرزى ناخودآگاه، پيرو سليقه عارف قزوينى است. با اين تفاوت كه وجه‏سياسى در آثار خالقى كمرنگ‏تر، وجه عاشقانه برجسته‏تر است و از اشاره مستقيم به‏شخصيت‏ها پرهيز شده و سطح محتوايى اثر را تا حد مطالب روزنامه‏اى پايين نياورده است.موردى كه در عصر «تصنيف ملى» و آثار عارف، فراوان ديده مى‏شد و اكنون فراموش شده است.

روح‏اللّه خالقى نوجوان، در سال 1301 خورشيدى همراه پدرش، شبى در گراندهتل، به‏كنسرت عارف رفت؛ و روح حسّاس او از شنيدن تكان دهنده‏ترين اجراى عمر عارف، زير و روشد. مراد و معبود عارف، كلنل محمدتقى‏خان پسيان را كشته بودند و دوست به ياد دوست، به‏سوگ نشسته بود؛ با تصنيف «گريه كن كه گر سيل خون گرى ثمر ندارد». شرح آن شب را خالقى،34 سال بعد، در جلد اول سرگذشت موسيقى ايران نوشت و با همه تسلطى كه در مهاراحساساتش، به هنگام نوشتن داشت، تأثيرپذيرى عميق او از كنسرت عارف، لابلاى جملاتى كه‏به ياد آن شب نوشته، هويدا است.
از نوشته‏هاى زنده ياد خالقى، عشق و علاقه به وطن شعله مى‏كشد. دو معبود و زندگى اووجود داشت: وطن و موسيقى. اين دو معبود، ظاهر و باطن حيات عاشقانه و پر رنج او بودند.وطن‏پرستى خالقى نه فقط در انتخاب كلام و اشعار حامل اين فكر، بلكه در تفكر هنرى وبرخورد و با نغمه‏هاى موسيقى ايرانى نيز آشكار است. با اين حال هيچكدام از اين شرايط، حتى‏در وجود موسيقيدان دانشمندى چون خالقى، شرط قطعى براى ماندگارى اثرى نيست. هرساخته‏اى در ارتباط با عوامل نامرئى و مرئى پيرامونش، شكل مى‏گيرد و حيات مى‏يابد.

روايت دوّم، گفته‏هاى استاد گل گلاب از قلم شيرين آقاى اسماعيل نواب صفا، ترانه‏سرا وشاعر وطن‏پرست معاصر است كه در كتاب قصه شمع، ص 312 - 311 مى‏نويسند: «بعدازظهريكى از روزهاى تابستان 1323 در خيابان شاهد حركات دور از نزاكت بعضى سربازان‏خارجى با زنان و دختران ايرانى بودم. از ناراحتى نمى‏دانستم چه كنم. بى‏اختيار راه انجمن‏موسقى ملى را كه تازه تاسيس شده بود پيش گرفتم و نزد روح‏اللّه خالقى رفتم. ايشان نقش‏ناراحتى را در چهره‏ام ديد و پرسيد چرا عصبانى و ناراحت هستى؟ وقتى علت ناراحتى مرادانست، گفت: حالا ناراحتى شما چه تأثيرى دارد؟ بيا كارى كنيم. گفتم چه كارى؟ گفت بيايك سرود بسازيم. سرود براى ايران».

دقيق‏ترين روايت، باز هم به قلم استاد روح‏اللّه خالقى است. ناظر هوشيار وقايع و نويسنده‏صريح و راست گفتار در بيان آنچه كه بر او و ملّت گذشت. در نوشته‏هاى او كه بعد از سى و چندسال منتشر شده است (سرگذشت موسيقى ايران، ج 3، ص 93 - 91) تصوير شفاف‏تر وتكان‏دهنده‏ترى را مى‏بينيم، اين گفتار مربوط به 27 مهر 1323، كنسرت انجمن موسيقى ملى، باحضور علينقى وزيرى و عيسى صديق و اعلم (وزير فرهنگ) است:

... سرود «اى ايران» كه سازنده، گوينده تحت تأثير اوضاع روز ساخته بودند و اولين دفعه‏شنيده مى‏شد آنقدر اثر كرد كه شنوندگان تكرار آن را خواستار شدند و سه بار تجديد شد. علت‏حقيقى اين بود كه در آن ايام كشور ما را قواى متفقين يعنى روس و انگليس اشغال كرده بودندو آمريكايى‏ها هم بنا به ضرب‏المثل قديم ايرانى كه «هيچ دويى بى سه نيست»، مهمان ناخوانده‏شدند و در هيچ مجمعى تظاهرات ملى نمى‏شد. امّا آهنگ و شُعر اين سرود احساسات ملى راسخت برانگيخت و مخصوصاً در مقابل خارجيان كه در اين مجلس [كنسرت انجمن موسيقى‏ملى در 27/7/1323] زياد بودند، از طرف ايرانيان تظاهرات بيشتر مى‏شد و اولين ضربه‏اى‏بود كه غيرمستقيم بر پيكر قشون خارجى زده شد. درست مثل اين كه مى‏گفتند هر چند ايرانى‏مهمان‏نواز است، ولى پذيرايى ميزبان به پايان رسيده است.

ولى گوش آنها به اين سخنان آشنا نبود و تازه جايشان را گرم كرده بودند! پس از پايان‏كنسرت رفتند، ولى از ايران نرفتند. سالها ماندند تا دسته اول [روس‏] را بيرون كردند و دست‏دوم [انگليس‏] هم جاى خود را به دسته سوم [آمريكا] داد كه هنوز، باقى است [زمان نوشته:1332 شمسى‏] و ما را به خاك سياه نشانده‏اند. ظاهرش اين است كه به ما كمك مى‏كنند، امّاوقتى خوب دقت كنيم ما را آلت دست كرده‏اند و جز منافع خود نمى‏خواهند، آرى اين رسمى‏است كه هميشه در دنيا بوده و خواهد بود...
بارى، آهنگ سرود با آن همه اثر، موجب شد كه وزير فرهنگ، هيئت نوازندگان را به مركزپخش صدا فرستاد تا صفحه‏اى از آن ضبط و همه روزه از راديو تهران پخش شود. اكنون كه‏اين سطور را مى‏نويسم و دوازده سال از آن تاريخ [1320 شمسى‏] مى‏گذرد، چه قبل و چه بعداز آن سرودهاى ديگرى هم ساخته‏ام، ولى هيچكدام آن اثر را نداشته است. زيرا موقع براى‏پيدايش چنين سرودى مناسب بوده است. سرود و آهنگى مطبوع واقع مى‏شود كه در موقع‏مناسب و با شرايط موافق از طبع جارى شود. كه اين شرايط در موقع ساختن آهنگ و گفتن‏شعر «اى ايران» كاملاً جمع بوده است.

سرود «اى ايران» براى اولين بار به دستور وزير فرهنگ، در قالب يك صفحه تك نسخه (single Record)ضبط شده است. از سرنوشت اين نسخه‏گران بها كه بايستى جايش در موزه‏موسيقى ايران باشد، اطلاعى در دست نيست. اجراى اوليه و اورژينال اين اثر ملى را بايد تا زمان‏حاضر، ناياب تلقى كرد. اجراى ديگر، مربوط به سالهاى 1342 - 1337 در اركستر بزرگ «گلها»است و غلامحسين بنان، خواننده محبوب خالقى و وزيرى، با اين كه روحيه سرودخوانى‏نداشت و صداى او براى اجراى اين فرم از موسيقى نامناسب بود، اين سرود را خواند و شايدجذابيت مردم‏پسندِ صداى مشهور و محبوب او، اين نقص را حتى از ديدگاه اهل فن هم پوشاند؛و به «اى ايران» همان كاراكترى را بخشيد كه «تصنيف وطنى» عارف در عصر مشروطيت داشت،يعنى نه يك Anthem رسمى بلكه يك Song مردمى كه تا حد رسميتِ مورد قبول و تأييد مردم،نه اسميتِ دولتى، ارتقا يافته است. در تاريخ موسيقى معاصر ايران، آثارى كه به اين موقعيت‏رسيده باشند، بسيار نادر هستند.

موسسه ايران صدا يك بار و موسسه ماهور، بار ديگر، آن را منتشر كرده‏اند. در بروشور سى.دى سوم از آثار استاد روح‏اللّه خالقى مى‏خوانيم: «در اين اجرا بند دوم سرود خوانده نشده است.اجراى كامل با اركستر هنرستان موسيقى ملى است كه كيفيت صوتى مناسبى ندارد» و اى كاش‏آن ضبط شده قديمى را با همان كيفيت صوتى نامطلوب در همان سى. دى قرار مى‏دادند. چرا كه‏مقصود از شنيدن اين آثار، لذت بردن تنها نيست بلكه رويا رو شدن، با سندى زنده و گويا ازتاريخ معاصر است.

به هر حال، اجراى «اى ايران»، با صداى بنان، براى ايرانيانى كه زير پنجاه سال سن دارند،كمى ناآشناست و سندى است كه دوباره به گوش مى‏رسد. اجراى آشنا براى افراد بالاى 35 سال،با صداى يكى از خوانندگان كارآزموده اُپرا (رشيد وطندوست يا اسفنديار قره‏باغى؟ آگاه نيستم‏كدام بوده‏اند) و با همكارى اركستر بزرگ راديو ضبط شده است. هر چه اجراى بنان كيفيت گرم وتغزلى و «رام» دارد، اجراى دوم، داراى كيفيت تهاجمى، سلحشور و جنگاور است. آقاى نواب‏صفا درباره ضبط و اجراى اين سرود مى‏نويسند: «شعر و آهنگ سرود اى ايران طبق شيوه‏متداول آن زمان داراى دو بند است. به‏تدريج، اشعار بند اول كه خوبتر و فصيح‏تر بود دراذهان مردم جاى گرفت. اين سرود چند اجرا دارد كه بار نخست بدوسيله بنان با اركسترانجمن موسيقى ملى خوانده شد و ظاهراً آخرين بار با تنظيم تازه، توسط خالقى همراه باخوانندگان كر (choer)و به رهبرى خود او در استوديوى بزرگ شماره هشت راديو ايران ضبطشد و به يادگار مانده است (قصه شمع، ص 313). گذشته از اين، انبوهى از اجراهاى گوناگون ازاين سرود ماندگار در جامعه ايرانيان آمريكا ضبط شده كه صرفنظر از تعدادى انگشت شمار وبرخوردار از تنظيم درست و صداى مطلوب اركستر و خواننده، بقيه آنها در مرتبه هنرى خوبى‏نيستند و حتى بيشترشان، قابل شنيدن هم نيستند. به‏ويژه آنهايى كه با استفاده غلط از سازهاى‏پاپ موزيك و يا صداسازهاى الكترونيك، در پائين‏ترين سطح زيباشناسى اجرا شده‏اند و اين‏نوع برداشتهاى سَبُك، نه تنها به ارج و مقام سازندگان اى ايران و ملّت ايران، اضافه نمى‏كند بلكه‏از آن مى‏كاهد.

در دشتی

«اى ايران» در مايه دشتى است. يكى از «گوش - آشناترين» مايه‏هاى موجود در موسيقى‏دستگاهى ايرانى، و رايج در موسيقى نواحى گيلان، مازندران، بختيارى و... منطقه بوشهر درجنوب ايران؛ و البته با تغييرات و اختلافات جزئى كه مربوط به جغرافياى فرهنگى هر منطقه‏است. اكثريت قريب باتفاق سرودها در گام بزرگ (ماژور) ساخته مى‏شوند و ساخت سرود (يادقيق‏تر؛ همان Anthem) در مايه‏ها و تمِ (theme)هاى ملى و محلى، در ايران كمتر اتفاق افتاده‏است. همان‏طور كه گفتيم»، هفده سال پيش از خالقى، «سرود اى وطن» با آهنگ علينقى وزيرى‏و كلام عبدالعظيم فريب و تنظيم ابوالحسن صبا، با صداى بتول عباسى ملقب به روح‏انگيز، درمايه دشتى ساخته و اجرا و ضبط شده بود ولى شرايط مساعد و مناسبى براى نام و آوازه يافتن‏آن نبود. خالقى در ساخت و پرداخت ملودى اين آهنگ، زير نفوذ هنرىِ كامل استادش علينقى‏وزيرى است. تلفيق (و يا درست‏تر؛ تأليف) كلام با موسيقى، بسيار روان و خوانا پيش مى‏رود؛نه يك هجاى نامناسب شنيده مى‏شود و نه در بيان جنبه‏هاى مفهومى كلام، توسط موسيقى،كوتاهى شده است. همدلى عميق با مصائب ملت در آن بحران دردناك، و اشتراك در شوروطنخواهى، اين اثر را از حدّ يك كار معمولى و سفارشى دور كرده و در عين هيجان براى ساخت‏و اجراى عاجل آن، نوعى نظم طبيعى و سادگى دقيق و مرتب در آن حس مى‏شود. «شاه - كار»در محتواى كلامِ اين سرودِ واقعاً «ملى»، استفاده نكردن از نام «شاه» - به‏طور عام و يا با اسم‏خاص - است. امرى كه در تمام سرودهاى ايران، از قطعه «سلام شاهى» عصر ناصرى تاسرودهاى زنده‏ياد حسن رادمرد، طبيعى و معمولى تلقى مى‏شد. برى بودن محتواى كلامىِ اين‏سرود از هرگونه مقوله مربوط شاه و شاهنشاهى، «شاه - پرِ» پروازى شد كه بر انتهاى تيرِ تركش‏آهنگساز - شاعر، بسته شد و آن را به بلندترين جايگاه در حافظه تاريخ نشاند.

البته شايد بتوان حدس زد كه چه اتفاقاتى در ذهن سراينده كلامِ «اى ايران» - كه از آزاده‏ترين‏و بصيرترين مردان فرهنگى عصر ما بود - افتاده است كه اين سرود را از هرگونه «كيش‏شخصيت» و ره و رسم شاه‏پرستى (مذهب مختار دولتمردان و برخى مردم آن عصر) رها كرده‏است: رضاشاه، نه به صورت يك قائد عظيم‏الشأن و منجى ايران زمين (صفاتى كه اوايل‏سلطنتش به او نسبت دادند) بلكه در شمايل يك ديكتاتور وحشت‏انگيز، يك قلدر به تمام معناو مظهر رعب و خشونت، از كشور گريخته بود و فرزندش، عاجز از هر تصميمى، در عصر تاخت‏و تاز قوام‏السلطنه و مظفر فيروز و پيشه‏ورى و صدها بازيگر قهار، هنوز نه قدرت يافته بود و نه‏رسميت، هر چند كه با عنوان «شاه جوان‏بخت» بين مردم محبوبيتى داشت و مشهور بود به اين‏كه راه و رسمى برخلاف پدرش را دنبال خواهد كرد. با اين حال او هم تا حدود سالهاى 1332هنوز كاملاً در هيأت يك پادشاه تمام عيار ظاهر نشده بود. از اين گذشته، منش و شخصيت‏خالقى - گل گلاب، بسيار آزاده‏تر از آن بود كه در چنين موقعيتى بحرانى و خانمانسوز، به فكررعايت ره و رسم قدرت مدارانه و شاه‏پسندانه باشند. هر دوى اينان با همه احترامى كه دردستگاه‏هاى حكومتى داشتند، تمايلى به كسب قدرت از طريق «تشبثات معموله» را نداشتند وترجيح مى‏دادند طورى زندگى كنند كه با آرمانهاى درونيشان هماهنگى داشته باشد. درباره اين كه‏چرا در «اى ايران» كمترين اشاره‏اى به اسم «شاه» نشده است، آقاى نواب صفا مى‏نويسند: «اگرفرض كنيم كه در ادوار گذشته كسى براى چنگيز يا تيمور يا ديگر جلادان تاريخ سرودى‏ساخته بود، آيا ملت ايران آن را ستايش مى‏كرد و سرود ملى خود مى‏انگاشت؟» و بعد به‏خاطره ديدار استاد گل گلاب در سال 1366 اشاره مى‏كند (كه اين تاريخ قطعاً اشتباه است! چرا كه‏گل گلاب دو سال پيش از آن درگذشت) و سئوال خود از استاد را به ياد مى‏آورد: «تا آن‏جا كه به‏خاطر دارم، در همان اوايل مدتى از پخش اين سرود از راديو جلوگيرى شد. ممكنست علت‏آن را بفرمائيد؟ استاد گفت: همان افراد متملّق، مدت كوتاهى از پخش آن ممانعت كردند.پرسيدم بالاخره چگونه اجازه پخش آن داده شد؟ جواب دادند: يكى از روزهايى كه‏دانشگاهيان در كاخ گلستان به مراسم سلام رفته بوديم، شاه وقتى به من رسيد توقف كرد وگفت: گل گلاب! شنيدم سرود خوبى ساختى ولى اسم شاه در آن نيست؟ در پاسخ گفتم: وقتى‏در مورد ايران سخن مى‏گوئيم شامل حال شاه هم كه در آن است»، مى‏شود. شاه، تأملى كرد و به‏حرف من مُهر تأييد نهاد و از آن به بعد ديگر كسى مانع پخش اين سرود نشد.

«اى ايران» داراى دو بند شعر است. بند دوم كمتر خوانده شده است. اين سرود، مثل يك تمِ‏مشهور، دستمايه بسيارى از هنرمندان بوده است: فروغ فرخ‏زاد در مجموعه تولدى ديگر (چاپ‏1341) از عبارت «اى مرز پرگهر» در يكى از اشعارش كه دارى مايه‏هاى انتقادى - اجتماعى‏حاوى طنز سياه است، استفاده كرد. ناصر تقوايى در 1368 فيلمى با همين نام ساخت، و حسين سرشار (1311 - 1374)خواننده نامى اُپرا، در آن نقش داشت. در سالهاى سلطنت محمدرضا شاه پهلوى، اين سرود،داراى كاربرد رسمى - دولتى نبود و از همان ساخته داوود نجمى - محمدهاشم ميرزا افسر(سرود شاهنشاهى) در مراسم رسمى و ديدارهاى داخلى و خارجى استفاده مى‏شد. «اى ايران»بيشتر از راديو تهران و به مناسبت اعياد ملّى و يادبودهاى مربوط به تاريخ ايران شنيده مى‏شد.
منبع: ماهنامه بخارا – [خلاصه شده]